Policja zatrzymała nastolatka. Co powinni zrobić rodzice?

Telefon z komisariatu wywołuje zwykle strach i potrzebę natychmiastowego wyjaśnienia sytuacji. Rodzice chcą wiedzieć, gdzie jest dziecko, co się wydarzyło i kiedy będzie mogło wrócić do domu. Pierwsze działania powinny służyć ustaleniu podstawy zatrzymania, zapewnieniu kontaktu z nastolatkiem i ochronie jego praw.

Nie ma przy tym jednej procedury dla wszystkich osób poniżej osiemnastego roku życia. Inaczej może wyglądać sytuacja czternastolatka, a inaczej siedemnastolatka podejrzewanego o przestępstwo.

Najważniejsze informacje:

• Ustal miejsce pobytu dziecka, godzinę i podstawę zatrzymania.
• Zapytaj, w jakim charakterze i w jakim trybie prowadzone są czynności.
• Zorganizuj kontakt z obrońcą oraz przekaż informacje o stanie zdrowia dziecka.
• Obecność rodzica nie zastępuje profesjonalnej pomocy prawnej.
• Zatrzymanie można poddać kontroli sądu.

Dlaczego wiek nastolatka ma znaczenie?

W sprawach o czyny karalne postępowanie wobec nieletnich dotyczy zasadniczo czynów popełnionych po ukończeniu trzynastu lat, a przed ukończeniem siedemnastu lat. Wobec młodszych dzieci, które ukończyły dziesięć lat, możliwe jest postępowanie dotyczące demoralizacji. Nie oznacza to jednak stosowania identycznych podstaw zatrzymania.

Osoba, która popełnia czyn zabroniony po ukończeniu siedemnastu lat, co do zasady odpowiada na podstawie Kodeksu karnego. Przepisy przewidują też wyjątki umożliwiające odpowiedzialność na tych zasadach niektórych młodszych sprawców najpoważniejszych czynów. Dlatego znaczenie ma wiek w chwili zdarzenia, a nie tylko w dniu interwencji. Podstawy rozróżnienia wynikają z ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich oraz art. 10 Kodeksu karnego.

Pierwsze pytanie do funkcjonariusza powinno więc dotyczyć nie tylko zarzucanego zachowania, lecz także procedury, w której prowadzone są czynności.

Co zrobić bezpośrednio po informacji o zatrzymaniu?

Zapisz nazwę jednostki Policji, dane osoby prowadzącej czynności oraz godzinę faktycznego zatrzymania. Zapytaj, czy dziecko zostało formalnie zatrzymane, czy przebywa w jednostce z innej przyczyny. To rozróżnienie wpływa na przysługujące uprawnienia i terminy.

Następnie zgłoś potrzebę kontaktu z dzieckiem i skontaktuj się z obrońcą. Przekaż mu informacje o wieku nastolatka, przyczynie interwencji oraz miejscu pobytu. Jeżeli dziecko przyjmuje leki, choruje przewlekle, doznało obrażeń albo znajduje się w kryzysie psychicznym, poinformuj o tym funkcjonariuszy od razu. Poproś o zapewnienie niezbędnej pomocy medycznej.

W przypadku zatrzymania na podstawie art. 48 ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich Policja ma obowiązek bezzwłocznego zawiadomienia właściwego rodzica lub opiekuna oraz niezwłocznego doręczenia mu kopii protokołu. Nieletniemu na jego żądanie należy umożliwić kontakt i bezpośrednią rozmowę z rodzicem, opiekunem lub obrońcą. Rozmowa z obrońcą odbywa się bez udziału osób trzecich. Uprawnienia te określa art. 48 ustawy.

Czy policja może przesłuchać dziecko bez rodzica?

W postępowaniu dotyczącym nieletniego zasadą jest przesłuchanie przez Policję w obecności przynajmniej jednego rodzica sprawującego władzę rodzicielską, opiekuna albo obrońcy. Jeżeli zapewnienie obecności tych osób jest niemożliwe, ustawa dopuszcza udział innych wskazanych w niej osób, przykładowo odpowiedniej osoby bliskiej lub przedstawiciela szkoły.

Nie można zatem przyjąć, że każde przesłuchanie bez matki lub ojca jest bezprawne. Trzeba sprawdzić, kto uczestniczył w czynności i czy zostały spełnione ustawowe warunki.

Nieletni ma prawo odmówić składania wyjaśnień albo odpowiedzi na poszczególne pytania. Rodzic nie powinien nakłaniać go do natychmiastowego przyznania się wyłącznie po to, aby „szybciej wrócić do domu”. Decyzja o złożeniu wyjaśnień wymaga zrozumienia sytuacji i najlepiej wcześniejszej rozmowy z obrońcą. Zasady te wynikają z art. 36 i 59 ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich.

Jeżeli nastolatek występuje jako świadek albo odpowiada w postępowaniu karnym, należy ustalić właściwe dla tego statusu zasady. Nie wszystkie opisane uprawnienia stosuje się w identyczny sposób.

Jak długo może trwać zatrzymanie nieletniego?

W przypadku zatrzymania na podstawie art. 48 ustawy trzeba kontrolować dwa odrębne terminy:

• 24 godziny od zatrzymania na przekazanie sądowi rodzinnemu całości zgromadzonych materiałów uzasadniających podejrzenie czynu;
• 24 godziny od przekazania tych materiałów na ogłoszenie nieletniemu postanowienia o zastosowaniu wskazanego w ustawie środka tymczasowego.

Niedochowanie odpowiedniego terminu oznacza obowiązek natychmiastowego zwolnienia i przekazania nieletniego rodzicowi lub opiekunowi. Zwolnienie powinno nastąpić również wcześniej, jeśli ustała przyczyna zatrzymania albo polecił je sąd.

Nie oznacza to jednak, że pobyt w policyjnej izbie dziecka nigdy nie może przekroczyć 48 godzin. Po ogłoszeniu odpowiedniego postanowienia ustawa dopuszcza pobyt przez czas potrzebny na przekazanie do wskazanej placówki lub rodziny zastępczej, nie dłużej niż przez kolejnych pięć dni. Inne podstawy umieszczenia w izbie również mają własne reguły. Terminy wynikają z art. 48–50 ustawy.

Jak sprawdzić prawidłowość zatrzymania?

Przeczytaj protokół i zwróć uwagę na godzinę zatrzymania, wskazaną przyczynę, informacje o obrażeniach, pouczeniach i zawiadomieniu rodziców. Rozbieżności warto od razu zapisać i przekazać obrońcy.

Nieletni oraz uprawniony rodzic lub opiekun mogą złożyć zażalenie na zatrzymanie. Sąd rodzinny może zbadać jego zasadność, legalność i prawidłowość. Szczegóły dotyczące wniesienia środka zaskarżenia należy sprawdzić w pouczeniu, ponieważ działanie powinno być szybkie. Podstawą kontroli jest art. 85 ustawy.

Przykład: szesnastolatek zostaje zatrzymany po bójce. Rodzice powinni ustalić nie tylko przebieg zdarzenia, ale również konkretną przyczynę pozbawienia wolności. Samo podejrzenie udziału w bójce nie zwalnia Policji z wykazania ustawowych przesłanek zatrzymania.

Czego rodzice powinni unikać?

Nie należy uzgadniać wersji wydarzeń z innymi uczestnikami, namawiać świadków do zmiany relacji ani usuwać wiadomości lub nagrań. Materiały mogą pomóc w wyjaśnieniu sprawy, dlatego warto zachować je w oryginalnej postaci i przekazać obrońcy.

Publikowanie szczegółów w mediach społecznościowych także może zaszkodzić dziecku. W pierwszych godzinach najwięcej daje spokojne ustalenie faktów, zabezpieczenie dokumentów i zadbanie o kontakt z prawnikiem.

Najczęstsze pytania

Czy rodzic może zabrać dziecko z komisariatu na własne żądanie?
Nie, jeśli istnieje zgodna z prawem podstawa zatrzymania. Może natomiast domagać się wyjaśnienia tej podstawy i korzystać z dostępnych środków prawnych.

Czy zatrzymanie oznacza, że dziecko jest winne?
Nie. Zatrzymanie jest czynnością procesową i nie przesądza odpowiedzialności.

Czy siedemnastolatek jest traktowany tak samo jak piętnastolatek?
Nie zawsze. Wiek w chwili czynu może decydować o zastosowaniu innej procedury.

Jeżeli Policja zatrzymała Twoje dziecko, przygotuj dla obrońcy dane jednostki, godzinę zatrzymania, kopię protokołu i informacje o stanie zdrowia nastolatka. Ułatwi to szybką ocenę sytuacji.