Pierwsze przesłuchanie podejrzanego. Składać wyjaśnienia czy skorzystać z prawa do milczenia?

Pójdę, opowiem, jak było, i wszystko się wyjaśni”. Z taką nadzieją można przekraczać próg komisariatu albo prokuratury. Dopiero na miejscu pojawia się świadomość, że rozmowa dotyczy własnej odpowiedzialności karnej, a każde zdanie może trafić do protokołu. Pierwsze przesłuchanie podejrzanego jest momentem, w którym naturalna potrzeba wytłumaczenia się spotyka się z zasadami postępowania karnego. Pośpiech rzadko pomaga podjąć dobrą decyzję.

Czy lepiej od razu przedstawić swoją wersję wydarzeń, czy skorzystać z prawa do milczenia? Nie ma odpowiedzi właściwej dla każdej sprawy. Znaczenie mają treść zarzutu, dostępne dowody, możliwość rozmowy z obrońcą i to, czy podejrzany jest gotowy złożyć precyzyjne wyjaśnienia. Samo przekonanie o własnej niewinności nie usuwa ryzyka nieporozumień, zwłaszcza gdy przesłuchanie odbywa się po zatrzymaniu, w stresie i bez znajomości materiału zgromadzonego przez śledczych.

Najpierw trzeba wiedzieć, w jakim charakterze jest się przesłuchiwanym

Podejrzany składa wyjaśnienia, a świadek zeznania. To rozróżnienie ma praktyczne znaczenie. Podejrzany może odmówić składania wyjaśnień w całości. Świadek nie dysponuje takim samym, ogólnym prawem do milczenia, chociaż w określonych przez ustawę sytuacjach może odmówić zeznań albo odpowiedzi na konkretne pytanie.

Przed pierwszym przesłuchaniem podejrzany powinien zostać poinformowany o przysługujących mu prawach i otrzymać pisemne pouczenie. Powinien również znać treść zarzutu, którego dotyczy przesłuchanie. Jeżeli nie rozumie, jakie zachowanie mu się przypisuje, warto poprosić o wyjaśnienie. Podpis potwierdzający otrzymanie pouczenia nie zastępuje rzeczywistego zrozumienia jego treści.

Trzeba przy tym odróżnić znajomość zarzutu od znajomości wszystkich dowodów. Informacja, o jaki czyn chodzi, nie oznacza jeszcze dostępu do kompletnych akt. W postępowaniu przygotowawczym dostęp do materiałów może podlegać ustawowym ograniczeniom. Nie należy więc zakładać, że przed pierwszym pytaniem podejrzany zobaczy wszystkie zeznania, nagrania i dokumenty, na których opiera się podejrzenie.

Prawo do milczenia nie oznacza przyznania się do winy

Zgodnie z art. 175 § 1 Kodeksu postępowania karnego podejrzany może odmówić składania wyjaśnień albo odpowiedzi na poszczególne pytania. Nie musi uzasadniać tej decyzji. Może więc całkowicie powstrzymać się od wypowiedzi dotyczących zarzutu, przedstawić własną relację bez odpowiadania na pytania albo odmówić odpowiedzi tylko na niektóre z nich.

Wystarczy jasno oświadczyć, że korzysta się z prawa do odmowy składania wyjaśnień. Nie potrzeba do tego rozbudowanej formuły ani przekonywania przesłuchującego, że odmowa jest usprawiedliwiona. Także osoba, która zaczęła już odpowiadać, może zmienić decyzję i odmówić dalszych wyjaśnień.

Samo skorzystanie z tego uprawnienia nie jest dowodem winy. Podejrzany nie ma obowiązku udowadniania swojej niewinności ani dostarczania dowodów przeciwko sobie. Nie musi też składać wyjaśnień po to, by pokazać, że „nie ma nic do ukrycia”. Organy prowadzące sprawę powinny ustalać okoliczności na podstawie dowodów, a nie zastępować je oceną tego, czy podejrzany był rozmowny.

Prawo do milczenia nie zwalnia jednak z innych obowiązków procesowych. Nie pozwala ignorować wezwania, zatajać wymaganych danych identyfikacyjnych ani odmówić każdej czynności przewidzianej prawem, na przykład pobrania odcisków palców w ustawowo określonych warunkach. Odmowa wyjaśnień dotyczy wypowiedzi o sprawie, a nie całego udziału w postępowaniu.

Kiedy warto wstrzymać się z wyjaśnieniami?

Szczególna ostrożność jest uzasadniona wtedy, gdy zarzut zaskakuje, sprawa dotyczy wydarzeń sprzed wielu miesięcy albo wymaga odtworzenia rozliczeń, korespondencji i dokumentów. Odpowiadanie z pamięci na pytania o konkretne daty czy kwoty może prowadzić do błędów. Późniejsze sprostowanie jest możliwe, ale wcześniejsza wypowiedź pozostaje elementem materiału, który będzie oceniany.

Wyobraźmy sobie przedsiębiorcę przesłuchiwanego w sprawie rozliczeń z kontrahentem. Bez dostępu do dokumentów próbuje odtworzyć kolejność przelewów i ustaleń. Jest przekonany, że dobrze pamięta zdarzenia, lecz myli dwie podobne transakcje. Gdy później przedstawia prawidłowe daty, musi dodatkowo wyjaśnić, skąd wzięła się rozbieżność. Odłożenie szczegółowej relacji do czasu sprawdzenia dokumentów mogłoby ograniczyć ten problem.

Powodem do rozważenia odmowy wyjaśnień może być także brak wcześniejszej rozmowy z obrońcą. Konsultacja pozwala ustalić, które okoliczności mają znaczenie prawne i czego podejrzany rzeczywiście jest pewien. Jej celem jest przygotowanie rzetelnego stanowiska, a nie tworzenie wersji wydarzeń dopasowanej do oczekiwań śledczych.

Kiedy złożenie wyjaśnień może pomóc?

Milczenie nie jest automatycznie najlepszym rozwiązaniem. Zdarzają się sprawy, w których szybkie wskazanie konkretnej okoliczności pozwala zweryfikować błędne podejrzenie. Może chodzić o pomylenie osób, pobyt w innym miejscu lub dokument pokazujący rzeczywisty przebieg transakcji.

Jeżeli podejrzany wie, że w czasie zdarzenia przebywał w miejscu objętym monitoringiem, istotne może być pilne zabezpieczenie nagrania. Zbyt długie oczekiwanie grozi jego usunięciem w ramach zwykłego nadpisywania danych. Podobnie znaczenie może mieć wskazanie świadka, którego później trudno będzie odnaleźć.

Nie oznacza to jednak konieczności natychmiastowego opowiadania o wszystkich okolicznościach sprawy. Odmowie składania wyjaśnień może towarzyszyć wniosek dowodowy, złożony przez podejrzanego lub jego obrońcę. Można zatem korzystać z prawa do milczenia i równocześnie aktywnie zabiegać o zabezpieczenie materiału na swoją korzyść.

Jeśli podejrzany decyduje się mówić, powinien oddzielać to, co pamięta, od tego, co jedynie przypuszcza. Gdy rzeczywiście nie pamięta daty lub szczegółu, lepiej powiedzieć to wprost niż zgadywać. Wyjaśnienia mogą zawierać informacje obciążające, nawet gdy składająca je osoba nie uważa, że przyznaje się do przestępstwa. Dlatego tak ważne jest rozumienie treści zarzutu i znaczenia udzielanych odpowiedzi.

Obrońca przy pierwszym przesłuchaniu

Pomoc obrońcy może być potrzebna jeszcze przed wejściem do pokoju przesłuchań. Adwokat lub uprawniony radca prawny pomaga ocenić sytuację procesową, wyjaśnia konsekwencje możliwych decyzji i ustala z podejrzanym sposób prowadzenia obrony. Podczas czynności może zadawać pytania i reagować na nieprawidłowości w jej przebiegu.

Art. 301 Kodeksu postępowania karnego przewiduje, że na żądanie podejrzanego należy przesłuchać go z udziałem ustanowionego obrońcy. Jednocześnie stanowi, że niestawiennictwo obrońcy nie tamuje przesłuchania. Samo zgłoszenie chęci obecności prawnika nie daje więc pewności, że czynność zostanie przełożona. Warto zorganizować pomoc możliwie wcześnie i zadbać, aby żądanie udziału obrońcy zostało odnotowane.

Jeżeli przesłuchanie odbywa się bez obrońcy, podejrzany nadal zachowuje prawo do odmowy wyjaśnień. Nie musi odpowiadać dlatego, że termin czynności już nadszedł. Również sugestia, że obszerna relacja „przyspieszy sprawę”, nie jest gwarancją korzystnego rozstrzygnięcia ani zwolnienia osoby zatrzymanej.

Protokół zostaje w aktach na dłużej niż emocje

Przed podpisaniem protokołu trzeba zapoznać się z jego treścią. Przepisy wymagają jego odczytania, a osoba uczestnicząca w czynności może zgłosić zarzuty dotyczące zapisu. Warto sprawdzić, czy zachowano sens wypowiedzi, zaznaczono niepewność i odnotowano zgłoszone wnioski.

Różnica między zdaniem „widziałem tę osobę” a „wydawało mi się, że to była ta osoba” może mieć istotne znaczenie. Podobnie jest z odróżnieniem własnych obserwacji od informacji zasłyszanych. Gdy zapis jest nieścisły, należy domagać się poprawienia lub uzupełnienia protokołu i odnotowania zastrzeżeń. Sam podpis pod prawidłowo sporządzonym protokołem odmowy wyjaśnień nie stanowi przyznania się do winy.

Decyzję o milczeniu można później zmienić i złożyć wyjaśnienia na dalszym etapie sprawy. Nie działa to jednak w drugą stronę: późniejsza odmowa nie usuwa wcześniejszych wypowiedzi. W warunkach określonych w art. 389 Kodeksu postępowania karnego protokoły wcześniejszych wyjaśnień mogą zostać odczytane na rozprawie, między innymi gdy oskarżony odmawia wyjaśnień lub przedstawia inną relację.

Dlatego pierwsze przesłuchanie warto poprzedzić przygotowaniem, nawet jeżeli własna wersja wydarzeń wydaje się oczywista. Rozmowa z obrońcą, zrozumienie zarzutu i sprawdzenie dostępnych dokumentów pomagają podjąć świadomą decyzję. Dla jednej osoby będzie nią złożenie konkretnych wyjaśnień już na początku sprawy, dla innej — skorzystanie z prawa do milczenia do czasu lepszego rozpoznania sytuacji.