Odwieszenie kary pozbawienia wolności. Kiedy sąd zarządza jej wykonanie?

Odwieszenie kary pozbawienia wolności to potoczne określenie zarządzenia wykonania kary, którą sąd wcześniej warunkowo zawiesił. Może do niego dojść m.in. z powodu kolejnego przestępstwa, uchylania się od dozoru kuratora lub niewykonywania obowiązków. Nie każde uchybienie oznacza jednak automatycznie pobyt w zakładzie karnym.

Wyrok w zawieszeniu pozwala pozostać na wolności, ale wiąże się z okresem próby i obowiązkami wobec sądu. Otrzymanie zawiadomienia o posiedzeniu w sprawie zarządzenia wykonania kary nie przesądza jeszcze o jego wyniku. Znaczenie mają podstawa prawna postępowania, terminy i dowody wyjaśniające zachowanie skazanego.

Co oznacza odwieszenie kary pozbawienia wolności?

Warunkowe zawieszenie dotyczy wykonania kary, a nie samego skazania. Jeżeli w wyroku orzeczono osiem miesięcy pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem wykonania, kara została już wymierzona. W razie jej odwieszenia sąd uruchamia wykonanie tego rozstrzygnięcia. Nie wymierza od początku nowej kary za pierwotny czyn.

Okres próby biegnie od uprawomocnienia się wyroku. Trzeba go odróżnić od czasu trwania kary: osiem miesięcy pozbawienia wolności i trzy lata próby to dwie różne wielkości. Podczas próby mogą obowiązywać dozór kuratora, terapia, obowiązek naprawienia szkody czy zakaz kontaktowania się z pokrzywdzonym. Ich treść oraz terminy wykonania należy sprawdzić w wyroku i późniejszych postanowieniach.

Kiedy sąd musi odwiesić karę? Art. 75 § 1 i § 1a k.k.

Podstawowy przypadek opisuje art. 75 § 1 kodeksu karnego. Sąd zarządza wykonanie kary, jeżeli skazany w okresie próby popełnił podobne przestępstwo umyślne, za które został prawomocnie skazany na karę pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia jej wykonania. Wszystkie te warunki muszą zostać spełnione łącznie.

Sam zarzut popełnienia nowego czynu nie wystarcza do zastosowania tego przepisu. Nie wystarcza również dowolne kolejne skazanie. Trzeba ustalić, kiedy popełniono przestępstwo, czy było umyślne i podobne do poprzedniego oraz jaką karę prawomocnie orzeczono. Nowa kara grzywny nie uruchamia automatycznie tej podstawy, choć zachowanie skazanego może wymagać oceny według innych przepisów.

Przestępstwo podobne nie musi mieć identycznej kwalifikacji prawnej. Kodeks obejmuje tym pojęciem przestępstwa tego samego rodzaju, a także wskazane w ustawie przypadki związane z przemocą, groźbą jej użycia lub celem osiągnięcia korzyści majątkowej. Porównanie samych numerów artykułów może więc prowadzić do błędnego wniosku.

Odrębna, surowa reguła dotyczy ponownej przemocy. Jeżeli wcześniejsze skazanie dotyczyło przestępstwa z użyciem przemocy lub groźby bezprawnej wobec wspólnie zamieszkującej osoby najbliższej albo innej osoby małoletniej, ponowne takie zachowanie w okresie próby, stanowiące rażące naruszenie porządku prawnego, może uruchomić obowiązek z art. 75 § 1a. Ten przepis nie wymaga wcześniejszego prawomocnego skazania za nowy czyn na bezwzględną karę pozbawienia wolności. Więcej o przygotowaniu obrony w sprawach dotyczących przemocy przeczytasz w artykule: zarzut znęcania się z art. 207 k.k.

Kiedy odwieszenie kary zależy od oceny sądu?

Sąd może zarządzić wykonanie kary, gdy skazany w okresie próby rażąco narusza porządek prawny, w szczególności popełnia inne przestępstwo niż wskazane w art. 75 § 1. Podstawą może być też uchylanie się od zapłaty grzywny, dozoru, wykonania obowiązków, środków karnych, środków kompensacyjnych lub przepadku.

Nie chodzi zatem wyłącznie o kolejną sprawę karną. Zagrożeniem może być świadome unikanie kontaktu z kuratorem, ignorowanie obowiązku terapii albo niewykonywanie obowiązku naprawienia szkody mimo realnej możliwości zapłaty. Sąd powinien jednak ustalić konkretne okoliczności, zamiast utożsamiać każde opóźnienie czy pojedyncze uchybienie z podstawą do wykonania kary.

Znaczenie może mieć również zachowanie pomiędzy wydaniem wyroku a jego uprawomocnieniem. Chociaż okres próby jeszcze wtedy nie biegnie, art. 75 § 3 pozwala zarządzić wykonanie kary za rażące naruszanie porządku prawnego w tym czasie, zwłaszcza popełnienie przestępstwa.

Brak pieniędzy na naprawienie szkody a odwieszenie kary

Przy rozliczaniu obowiązków finansowych najwięcej sporów wywołuje różnica między niewykonaniem zobowiązania a uchylaniem się od niego. Skazany może nie zapłacić, ponieważ nie chce, choć dysponuje środkami. Może też utracić dochody wskutek ciężkiej choroby i obiektywnie nie być w stanie wykonać obowiązku w terminie. Tych sytuacji nie należy traktować jednakowo.

Nie oznacza to, że samo powołanie się na bezrobocie albo trudną sytuację rodzinną wystarczy. Sąd może badać możliwości zarobkowe, rzeczywiste dochody, majątek, wydatki oraz starania o wykonanie wyroku. Przydatne są dokumenty potwierdzające leczenie, poszukiwanie pracy, częściowe wpłaty i kontakt z kuratorem. Ogólne zapewnienie „nie miałem z czego zapłacić” nie pokazuje jeszcze całej sytuacji.

Podobnie nieobecność na spotkaniu z kuratorem wymaga wyjaśnienia. Udokumentowany pobyt w szpitalu ma inne znaczenie niż wielomiesięczne unikanie kontaktu. Trudności warto zgłaszać na bieżąco i korzystać z dostępnych procedur dotyczących wykonania obowiązku. Nie można samodzielnie uznać, że przestał on obowiązywać.

Upomnienie kuratora a zarządzenie wykonania kary

Pisemnego upomnienia sądowego kuratora zawodowego nie należy odkładać do szuflady. Jeżeli po jego udzieleniu wystąpią okoliczności wskazane w art. 75 § 2, sąd co do zasady zarządza wykonanie kary. Odstąpienie od tej decyzji wymaga szczególnych względów.

Upomnienie nie jest jeszcze postanowieniem o odwieszeniu. Oznacza jednak, że dalsze naruszanie obowiązków będzie oceniane według surowszej reguły. Trzeba sprawdzić treść pisma, moment jego udzielenia oraz zachowanie skazanego po upomnieniu. Kontynuowanie uchylania się od obowiązków może mieć znaczenie nawet bez zupełnie nowego rodzaju naruszenia.

Jeżeli istnieją szczególne okoliczności przemawiające przeciwko zarządzeniu wykonania kary, należy je konkretnie przedstawić i udokumentować. Sama obietnica poprawy nie zastępuje wyjaśnienia przyczyn uchybień ani dowodów rzeczywistej zmiany postępowania. Z kolei brak wcześniejszego upomnienia nie wyklucza zarządzenia wykonania kary na innej właściwej podstawie.

Czy sąd może odwiesić karę po zakończeniu okresu próby?

Tak. Według obecnego art. 75 § 4 zarządzenie wykonania kary nie może nastąpić później niż w ciągu roku od zakończenia okresu próby. Nie jest to przedłużenie samej próby o kolejny rok. Chodzi o czas na rozstrzygnięcie dotyczące zachowania, które może uzasadniać wykonanie kary według właściwego przepisu.

W starszych sprawach trzeba jednak sprawdzić wcześniejsze regulacje. Do 30 września 2023 r. termin wynosił sześć miesięcy. Zastosowanie zasady ustawy względniejszej może mieć istotne znaczenie również wtedy, gdy sąd rozstrzyga sprawę już po zmianie prawa. Nie należy więc automatycznie liczyć rocznego terminu w każdym postępowaniu.

Nie wystarcza samo złożenie wniosku przez kuratora przed upływem terminu. Ważne jest także, kiedy orzeczenie może być wykonywane. Przy zarządzeniu na podstawie art. 75 § 2 lub § 3 postanowienie musi stać się prawomocne w ustawowym terminie. Przy podstawach przewidujących obowiązkowe zarządzenie wykonania kary reguły są inne. Podstawę rozróżnienia wykonalności postanowień stanowią art. 9 § 3 i art. 178 § 5 Kodeksu karnego wykonawczego.

Posiedzenie w sprawie odwieszenia kary – jak się przygotować?

Skazany i jego obrońca mają prawo uczestniczyć w posiedzeniu dotyczącym zarządzenia wykonania kary. Wniosek kuratora nie wiąże sądu. Przed posiedzeniem warto zapoznać się z aktami i ustalić, jakie konkretnie zachowania są podstawą postępowania.

Przed posiedzeniem przygotuj przede wszystkim:

• wyrok z informacją o prawomocności oraz późniejsze postanowienia określające obowiązki;
• zawiadomienie o posiedzeniu, wniosek kuratora i ewentualne pisemne upomnienie;
• potwierdzenia wpłat grzywny lub naprawienia szkody, także wpłat częściowych;
• dokumentację leczenia i terapii oraz wyjaśnienia nieobecności na spotkaniach;
• dokumenty dotyczące dochodów, utraty pracy i starań o wykonanie obowiązków;
• dowody aktualnej sytuacji rodzinnej i rzeczywistej zmiany postępowania.

Stała praca, utrzymywanie dzieci czy podjęcie leczenia mogą być istotnymi okolicznościami, lecz nie wyłączają same w sobie ustawowego obowiązku zarządzenia wykonania kary. Obrona musi uwzględniać podstawę prawną postępowania. Posiedzenie nie służy ponownemu rozpoznaniu winy za czyn, za który zapadł już prawomocny wyrok.

Zażalenie na odwieszenie kary – termin i wstrzymanie wykonania

Na postanowienie w przedmiocie zarządzenia wykonania kary przysługuje zażalenie. Co do zasady termin wynosi siedem dni od ogłoszenia, a jeżeli ustawa nakazuje doręczenie postanowienia – od doręczenia. Zażalenie składa się za pośrednictwem sądu, który wydał zaskarżone orzeczenie. Termin należy ustalić na podstawie sposobu ogłoszenia lub doręczenia oraz otrzymanego pouczenia.

Nie można zakładać, że każde zażalenie automatycznie powstrzyma wykonanie kary. Postanowienia oparte na art. 75 § 2 i § 3 stają się wykonalne z chwilą uprawomocnienia. Przy pozostałych podstawach trzeba uwzględnić zasadę wykonalności od wydania postanowienia i rozważyć wniosek o wstrzymanie jego wykonania.

Czy po odwieszeniu można skrócić karę pozbawienia wolności?

Jeżeli sąd zarządza wykonanie kary w przypadkach z art. 75 § 2 lub § 3, może ją skrócić, nie więcej niż o połowę. Bierze pod uwagę dotychczasowy przebieg próby, zwłaszcza wykonywanie obowiązków. Nie jest to automatyczna ulga przysługująca przy każdym odwieszeniu.

Otrzymanie pisma w takiej sprawie warto potraktować jako moment do sprawdzenia akt i przygotowania stanowiska z adwokatem. Konkretne dowody, prawidłowe obliczenie terminów i ustalenie właściwego przepisu pozwalają ocenić, czy istnieją podstawy do pozostawienia kary w zawieszeniu, zaskarżenia postanowienia albo ubiegania się o jej skrócenie.

Jeżeli otrzymałeś już wezwanie do stawienia się w zakładzie karnym, sprawdź również, kiedy można wnioskować o odroczenie wykonania kary. Jest to odrębna kwestia od zaskarżenia postanowienia o jej odwieszeniu.

Odwieszenie kary – pomoc adwokata w Katowicach

Jeżeli grozi Ci zarządzenie wykonania kary, możesz umówić konsultację w kancelarii Pirożek & Pirożek w Katowicach. Analiza wyroku, dokumentów kuratora i terminów pozwala ustalić możliwe działania oraz przygotować stanowisko na posiedzenie lub zażalenie.

Podstawa prawna: art. 75 Kodeksu karnego oraz art. 9 i art. 178 Kodeksu karnego wykonawczego. Oficjalne teksty: Kodeks karny i Kodeks karny wykonawczy.