Fałszywe faktury i puste koszty ryzyko karne k.k. i k.k.s.

Fałszywe, nierzetelne faktury oraz puste koszty to jeden z najpoważniejszych obszarów ryzyka karnego oraz karno-skarbowego w ramach prowadzonej działalności gospodarczej. Z pozoru niegroźne dopisywanie kosztów do ksiąg albo korzystanie z gotowych faktur od zaprzyjaźnionej firmy w praktyce bardzo często kończy się zarzutami z kodeksu karnego i kodeksu karnego skarbowego, a przy większych rozmiarach procederu także zarzutami dotyczącymi zorganizowanej przestępczości bądź prania brudnych pieniędzy.

Dla przedsiębiorcy i księgowego kluczowe jest ustalenie różnicy między błędem podatkowym, a świadomym używaniem nierzetelnych dokumentów. Od tego zależy, czy sprawa zakończy się zwykłą korektą deklaracji i postępowaniem podatkowym czy też zostaną przedstawione zarzuty popełnienia przestępstwa, które może skutkować nawet karą pozbawienia wolności.

Czym są fałszywe faktury i puste koszty

W praktyce organów ścigania używa się kilku pojęć. Przyjmuje się, że pusta faktura to dokument, który nie odzwierciedla żadnego rzeczywistego zdarzenia gospodarczego, czyli faktura dokumentująca transakcję, do której w ogóle nie doszło. Nierzetelna faktura to z kolei dokument, który odnosi się do realnej czynności, ale przedstawia ją niezgodnie z rzeczywistością, na przykład co do wartości, ilości towaru, rodzaju usługi albo strony transakcji. W literaturze i piśmiennictwie podatkowym wskazuje się, że pusta faktura jest szczególną postacią faktury nierzetelnej, ponieważ pozoruje zdarzenie gospodarcze, którego w ogóle nie było.

Z kolei za puste koszty przyjmuje się w języku potocznym ujmowanie w kosztach uzyskania przychodów wydatków, które nie są faktycznie poniesione albo nie pozostają w związku z przychodem. Najczęściej przybierają one postać fikcyjnych usług doradczych, marketingowych, transportowych, licencji lub podwykonawstwa, udokumentowanych właśnie pustymi lub nierzetelnymi fakturami. Ich celem jest obniżenie podstawy opodatkowania w podatkach dochodowych oraz poprawienie wskaźników finansowych spółki.

Podstawy odpowiedzialności karnej za fałszywe faktury

Fałszywe faktury i puste koszty mogą rodzić odpowiedzialność na dwóch płaszczyznach.

Po pierwsze na gruncie kodeksu karnego skarbowego. Kluczowe znaczenie ma tu art. 62 k.k.s. dotyczący niewystawienia, nierzetelnego wystawienia albo posługiwania się fakturą, a także art. 56 k.k.s. odnoszący się do podawania nieprawdy w deklaracjach podatkowych i narażenia podatku na uszczuplenie. Wystawienie lub użycie nierzetelnej faktury związane z uszczupleniem podatku lub nienależnym zwrotem prowadzi zwykle do kumulatywnej odpowiedzialności z obu tych przepisów.

Po drugie na gruncie kodeksu karnego. Ustawodawca wprowadził odrębne typy przestępstw fakturowych art. 270a k.k. oraz art. 271a k.k., zaostrzając sankcje za fałszowanie faktur i poświadczanie w nich nieprawdy. Przepisy te przewidują kary sięgające nawet 20 lat pozbawienia wolności. Celem art. 270a k.k. było wyraźne odróżnienie klasycznego fałszu dokumentu od fałszowania faktur, które mogą prowadzić do poważnych uszczupleń podatkowych.

W sprawach o puste faktury i puste koszty bardzo często pojawia się także odpowiedzialność za oszustwo podatkowe, pranie brudnych pieniędzy oraz udział w zorganizowanej grupie. Dotyczy to w szczególności bardziej złożonych struktur, w których te same faktury funkcjonują równolegle w kilku podmiotach z łańcucha dostaw.

Fałszywa faktura jako przestępstwo skarbowe i przestępstwo powszechne

Z praktyki organów ścigania wynika, iż podstawowe rozróżnienie reżimu odpowiedzialności dotyczy tego, czy zachowanie sprawcy godzi w obowiązek podatkowy, czy też jedynie pozoruje ten obowiązek. Jeżeli nierzetelna lub pusta faktura służy obniżeniu podatku należnego albo uzyskaniu nienależnego zwrotu, w pierwszym rzędzie stosowane są przepisy k.k.s., przede wszystkim art. 62 oraz art. 56. Jeżeli zaś dokument ma jedynie stwarzać pozór istnienia obowiązku podatkowego, bez realnego uszczuplenia daniny, stosowane są przepisy k.k., choć nic nie stoi na przeszkodzie by przyjąć kumulatywną odpowiedzialność z obu ustaw.

Współczesne orzecznictwo podkreśla, że ta sama czynność często wypełnia jednocześnie znamiona przestępstwa skarbowego i przestępstwa z kodeksu karnego. W takich sytuacjach sąd dokonuje oceny, czy mamy do czynienia idealnym zbiegiem czynów zabronionych, czy też jeden z przepisów ma charakter wiodący, a drugi jedynie uzupełniający. Dla podejrzanego lub oskarżonego ma to znaczenie z punktu widzenia wysokości sankcji, możliwości warunkowego umorzenia postępowania oraz zastosowania środków karnych, zwłaszcza przepadku korzyści.

Puste koszty w podatkach dochodowych i odpowiedzialność karna

Puste koszty pojawiają się przede wszystkim w podatku dochodowym od osób prawnych i osób fizycznych. W klasycznej wersji podatnik ujmuje w kosztach faktury za usługi, które nie zostały wykonane albo zostały wykonane w innym zakresie niż wykazany w dokumencie.

Z punktu widzenia prawa karnego skarbowego kluczowe jest ustalenie, czy w wyniku takiego działania doszło do narażenia podatku na uszczuplenie. Jeżeli sztucznie zawyżone koszty spowodowały realne obniżenie zobowiązania podatkowego, organy ścigania najczęściej sięgają po art. 56 k.k.s. Jeżeli podatnik jedynie gromadzi puste faktury, ale nie wykorzystuje ich w deklaracjach, odpowiada zazwyczaj wyłącznie z art. 62 § 2 k.k.s., chyba że jego zachowanie nosi cechy przygotowania do oszustwa podatkowego na gruncie kodeksu karnego.

W sprawach o puste koszty znaczenie mają także przepisy dotyczące odpowiedzialności osób, które zajmują się sprawami gospodarczymi podatnika. Odpowiedzialność z k.k.s. może ponosić nie tylko formalny podatnik, lecz także członek zarządu, dyrektor finansowy, główny księgowy lub zewnętrzne biuro rachunkowe, jeżeli faktycznie decydują o sposobie rozliczeń podatkowych.

Przykładowe orzecznictwo w sprawach pustych faktur

W wyroku z dnia 5 marca 2015 roku w sprawie o sygnaturze akt III KK 407 14 Sąd Najwyższy analizował odpowiedzialność kilku podmiotów, które wystawiały i wykorzystywały nierzetelne faktury VAT. W uzasadnieniu podkreślono, że dla przypisania odpowiedzialności z art. 56 k.k.s. konieczne jest rzeczywiste narażenie podatku na uszczuplenie, a więc ustalenie, że zadeklarowany podatek należny jest zaniżony w stosunku do rzeczywistego obrotu. Samo oparcie deklaracji VAT na pustych fakturach nie zawsze musi oznaczać narażenie na niebezpieczeństwo uszczuplenia podatku, ponieważ decydujący jest realny przebieg transakcji i faktyczne zaistnienie transakcji rodzących obowiązek podatkowy.

Pełna treść orzeczenia jest dostępna na stronie Sądu Najwyższego pod adresem:
Wyrok Sądu Najwyższego z 5 marca 2015 r. III KK 407 14.

Drugim ważnym przykładem jest wyrok Sądu Okręgowego w Gliwicach z dnia 12 lutego 2016 roku wydany w sprawie o sygnaturze akt VI Ka 1198 15. Sprawa dotyczyła podatnika, który posługiwał się nierzetelnymi fakturami dokumentującymi fikcyjną transakcję wewnątrzwspólnotową, a następnie nieprawidłowo rozliczył podatek VAT. Sąd odwoławczy szeroko odniósł się do relacji między art. 62 § 2 k.k.s., art. 56 k.k.s. oraz art. 271 k.k., zwracając uwagę na konieczność dokładnego ustalenia, czy doszło do uszczuplenia podatku, czy jedynie do wystawienia pustych faktur. Orzeczenie dobrze ukazuje, że to nie sama obecność fikcyjnych faktur w obiegu lecz ich wpływ na rozliczenia z organem podatkowym decyduje o ostatecznej kwalifikacji prawnej.

Pełny tekst orzeczenia można znaleźć w Systemie Analizy Orzeczeń Sądowych:
Wyrok Sądu Okręgowego w Gliwicach z 12 lutego 2016 r. VI Ka 1198 15.

Postępowanie karne w sprawach fałszywych faktur

Postępowania dotyczące pustych faktur i pustych kosztów są zwykle rozbudowane dowodowo. Obejmują analizę dokumentacji księgowej, danych bankowych, korespondencji elektronicznej, a także przesłuchania kontrahentów oraz pracowników. Coraz częściej konieczne jest powoływanie biegłych z zakresu rachunkowości, podatków i informatyki śledczej, którzy odtwarzają rzeczywisty przebieg obrotu gospodarczego.

Modelowa sprawa zaczyna się od kontroli podatkowej lub celno-skarbowej, w której urząd kwestionuje rzetelność części faktur i rozliczeń. Jeżeli nieprawidłowości się potwierdzą, materiały są przekazywane do prokuratury, która wszczyna postępowanie karne skarbowe albo powszechne.

Obrona w sprawach o puste faktury i puste koszty

Strategia obrony zależy przede wszystkim od tego, czy zarzuty dotyczą wystawiania fałszywych faktur, posługiwania się nimi, czy jedynie błędnego rozliczenia podatku. W wielu sprawach kluczowe jest wykazanie, że dokumenty odzwierciedlają rzeczywiste transakcje, a ewentualne nieprawidłowości mają charakter formalny i powinny być rozstrzygnięte na gruncie prawa podatkowego, a nie karnego.

Jeżeli organy ścigania zarzucają działanie umyślne, konieczne jest bardzo szczegółowe odtworzenie procesu decyzyjnego w firmie. Znaczenie ma to, kto faktycznie podejmował decyzje o zawieraniu transakcji, przygotowywaniu dokumentów i składaniu deklaracji. W praktyce często broni się tezy, że przedsiębiorca korzystał z obsługi księgowej albo doradczej, działał w zaufaniu do specjalistów i nie miał świadomości przestępczego charakteru faktur.

Z punktu widzenia osoby prowadzącej działalność gospodarczą najbezpieczniejsze jest przyjęcie zasady szczególnej ostrożności. Współpraca z nowymi kontrahentami powinna być poprzedzona elementarną weryfikacją, a podpisywanie umów pozornych lub akceptowanie faktur na usługi, które realnie nie zostały wykonane, tworzy ryzyko odpowiedzialności nie tylko podatkowej, lecz także karnej.

Adwokat Katowice – puste faktury

Fałszywe faktury i puste koszty to obszar, w którym linia oddzielająca błąd podatkowy od przestępstwa bywa bardzo cienka. Dla sądu i organów ścigania kluczowe są trzy kwestie. Po pierwsze, czy doszło do realnego uszczuplenia bądź narażenia na uszczuplenie podatku. Po drugie, czy wystawione lub użyte faktury dokumentowały rzeczywiste zdarzenia gospodarcze. Po trzecie, czy osoba, której stawia się zarzut, miała świadomość fikcyjnego charakteru transakcji albo co najmniej godziła się na wykorzystanie fałszywej dokumentacji.

Z perspektywy praktyki karnistycznej najważniejsze jest możliwie wczesne uporządkowanie materiału dowodowego, przygotowanie spójnej wersji zdarzeń i współpraca z biegłymi, którzy są w stanie pokazać rzeczywisty obraz rozliczeń podatkowych. Każda pusta faktura i każdy pusty koszt to potencjalne postępowanie przed sądem karnym, w którym stawką jest nie tylko dopłata podatku, lecz również odpowiedzialność karna z k.k. i k.k.s., nie wspominając nawet o nadszarpnięcia reputacji firmy i nakładów finansowych z tym związanych.

Masz pytania? Skontaktuj się z nami!