Zabójstwo a nieumyślne spowodowanie śmierci – czym się różnią skutki prawne?

Czy śmierć człowieka zawsze oznacza to samo w oczach prawa? Nie. Kodeks karny wyraźnie odróżnia zabójstwo od nieumyślnego spowodowania śmierci. Klucz leży w zamiarze sprawcy, rodzaju naruszonych reguł ostrożności i w tym, jakie skutki prawne grożą za dany czyn zabroniony.

Oś sporu – zamiar czy nieostrożność?

Zabójstwo (art. 148 k.k)

Jest to przestępstwo umyślne. W tej sytuacji sąd bada, czy sprawca chciał zabić, czyli czy mamy do czynienia z zamiarem bezpośrednim lub co najmniej godził się na śmierć człowieka, tutaj mamy do czynienia z zamiarem ewentualnym.

Nieumyślne spowodowanie śmierci (art. 155 k.k.)

Jak sama nazwa wskazuje, jest to występek nieumyślny, ale skutkujący śmiercią człowieka. Sprawca nie miał zamiaru zabić, lecz w znaczny sposób doszło do naruszenia reguł ostrożności, na przykład lekkomyślność lub niedbalstwo (art. 9 § 2 k.k.), skutkiem czego nastąpiła śmierć człowieka.

Kiedy zabójstwo kwalifikuje się jako surowsze, a kiedy jako czyn łagodniejszy?

Typ kwalifikowany (surowszy)

Jeśli zabicie następuje np. ze szczególnym okrucieństwem, w związku z wzięciem zakładnika, zgwałceniem lub rozbojem, z użyciem materiałów wybuchowych, albo w wyniku motywacji zasługującej na szczególne potępienie: mamy do czynienia z typem kwalifikowanym.

Typ uprzywilejowany (łagodniejszy)

Prawo dopuszcza wyjątkowe sytuacje: zabójstwo pod wpływem silnego wzburzenia usprawiedliwionego okolicznościami (tzw. „afekt”, art. 148 § 4 k.k.). W tej sytuacji afekt definiuje się, jako wytrącenie z równowagi psychicznej poprzez różnego rodzaju bodźce emocjonalne. Czyli reasumując, sprawca zabija pod wpływem silnego wzburzenia usprawiedliwionego okolicznościami. Nie jest to choroba psychiczna, lecz gwałtowny, fizjologiczny afekt, który chwilowo dominuje nad kontrolą zachowania.

Nieumyślne spowodowanie śmierci – co musi wykazać prokuratura?

W sprawach z art. 155 k.k. prokuratura musi wykazać, że doszło do zawinionego naruszenia reguł ostrożności (np. przepisów ruchu, standardów zawodowych lekarza, procedur BHP czy instrukcji technicznych), że między konkretnym zachowaniem a skutkiem w postaci śmierci człowieka zachodzi adekwatny związek przyczynowy (uwzględniający normalny bieg rzeczy i zasady doświadczenia życiowego), oraz że sprawca, działając co najmniej niedbale lub lekkomyślnie, mógł i powinien był przewidzieć niebezpieczeństwo przy dołożeniu ostrożności wymaganej w danych okolicznościach, przy czym sąd, oceniając stopień winy i społecznej szkodliwości, bada całokształt sytuacji: kwalifikacje i doświadczenie oskarżonego, realny poziom ryzyka, presję czasu, dostępne procedury i sprzęt, ewentualne naruszenia standardów organizacyjnych, treść opinii biegłych, a także to, czy uchybienie miało charakter incydentalny czy stanowiło ciąg poważnych błędów oraz jak wyglądała reakcja sprawcy po zdarzeniu (np. udzielenie pomocy, zawiadomienie odpowiednich organów).

Jakie są skutki prawne za zabójstwo, a jakie za nieumyślne spowodowanie śmierci?

Za zabójstwo (art. 148 k.k.) w typie podstawowym grozi co do zasady co najmniej 10 lat pozbawienia wolności albo kara dożywotniego pozbawienia wolności, przy czym typy kwalifikowane (m.in. działanie ze szczególnym okrucieństwem, w związku z wzięciem zakładnika, z użyciem materiałów wybuchowych czy z motywacji zasługującej na szczególne potępienie) skutkują na ogół szczególnie surowymi wyrokami (często wieloletnimi lub dożywociem), natomiast typ uprzywilejowany z art. 148 § 4 k.k. (działanie pod wpływem silnego wzburzenia usprawiedliwionego okolicznościami) przewiduje 1–10 lat pozbawienia wolności.

Samo już przygotowanie do zabójstwa jest odrębnie karalne (art. 148 § 5 k.k.) – kara pozbawienia wolności od lat 2 do 15. Z kolei za nieumyślne spowodowanie śmierci (art. 155 k.k.) ustawodawca przewiduje 3 miesiące do 5 lat pozbawienia wolności, przy czym sąd może, stosownie do części ogólnej, nadzwyczajnie złagodzić karę w sprzyjających okolicznościach, ale przy rażącym naruszeniu reguł ostrożności ma pełne podstawy, by wymierzać kary bliskie górnej granicy, a w praktyce orzeczniczej podkreśla się, że warunkowe zawieszenie wykonania kary bywa wyjątkowo rozważane w sprawach z art. 148 § 4 k.k. (zwłaszcza przy niższych wymiarach i spełnieniu ustawowych przesłanek), co jednak ma charakter wyjątkowy i zależy od konkretnej sytuacji procesowej oraz prognozy kryminologicznej.

Jak sądy różnicują te sprawy?

W praktyce orzeczniczej sądy różnicują te sprawy, po pierwsze, poprzez ustalenie zamiaru (czy sprawca działał z wolą pozbawienia życia, czy jedynie rażąco naruszył reguły ostrożności), po drugie, przez ocenę dowodów stanowiących fundament rozstrzygnięcia (ślady na miejscu, opinie biegłych z zakresu medycyny, balistyki i rekonstrukcji, zapisy komunikacji, monitoring), po trzecie, przez analizę okoliczności zdarzenia (tło konfliktu, ewentualne silne wzburzenie, relacja z ofiarą, zachowanie bezpośrednio przed czynem i reakcja po nim, w tym wezwanie pomocy), po czwarte, przez uwzględnienie skutku (czy poza śmiercią doszło do ciężkiego uszczerbku na zdrowiu innych osób lub narażenia wielu osób, np. wskutek użycia materiałów wybuchowych), oraz wreszcie przez zbadanie motywacji sprawcy, w tym, czy działanie wynikało z pobudek zasługujących na szczególne potępienie.

Przykłady z życia

W praktyce: bójka z użyciem noża, gdy pada cios w okolice klatki piersiowej przy świadomości śmiertelnego ryzyka, zwykle kieruje sąd ku zabójstwu, co najmniej zamiar ewentualny. Wypadek drogowy przy nadmiernej prędkości, używaniu telefonu i ignorowaniu czerwonego światła typowo kwalifikowany jest jako nieumyślne spowodowanie śmierci (rażące naruszenie reguł ostrożności). Błąd medyczny polegający na odstąpieniu od standardu i braku monitoringu pacjenta, o ile brak zamiaru przy zawinionym błędzie, podpada pod art. 155 k.k., natomiast gdyby lekarz działał ze świadomością i akceptacją skutku, co w realiach medycyny jest skrajnie rzadkie, możliwe byłyby inne, surowsze kwalifikacje.

Co to oznacza dla oskarżonego i obrony?

Dla oskarżonego i obrony oznacza to, że w sprawach o zabójstwo niezwykle ważne jest ustalenie formy zamiaru i walka o kwalifikację. Czy to zabójstwo w afekcie, „zwykły” typ czy kwalifikowany, np. ze szczególnym okrucieństwem. W sprawach o nieumyślne spowodowanie śmierci o odpowiedzialności rozstrzyga stopień naruszenia reguł ostrożności (czy był to zwykły błąd, czy też lekkomyślność granicząca z obojętnością na niebezpieczeństwo). Sąd ocenia całokształt, taki jak dotychczasowe życie oskarżonego, postawę po czynie, skruchę, naprawienie szkody, sytuację rodzinną ofiary oraz ryzyko ponownego popełnienia przestępstwa. Łącznie wpływa to na orzeczenie i wymiar kary.

Potrzebujesz rzetelnej pomocy adwokata od spraw karnych? W Kancelarii Pirożek & Pirożek łączymy doświadczenie procesowe z analitycznym podejściem do dowodów i strategii obrony. Działamy dyskretnie, jasno komunikujemy możliwe scenariusze i terminy. Jeśli chcesz spokojnie omówić swoją sytuację i poznać realne opcje działania, zapraszamy do kontaktu.