Jak wygląda sprawa karna o znęcanie?

O przestępstwie znęcania często słyszy się w odniesieniu do relacji rodzinnych. Rzeczywiście kodeks karny mówi o tym przestępstwie w odniesieniu do osób najbliższych przede wszystkim, ale też osób pozostających w stosunku zależności oraz osób nieporadnych ze względu na swój wiek lub stan psychiczny lub fizyczny.

Czy zatem możliwe jest znęcanie się nad sąsiadem albo nad uczniem w szkole? Czy znęcanie dotyczy wszystkich członków rodziny, czy dotyczy osób w związku partnerskim?

Na pytania te odpowiedź jest twierdząca pod warunkiem spełnienia przesłanek określonych w przepisie. Przede wszystkim definicja osoby najbliższej znajduje się w kodeksie karnym w art. 115 par 11 kk i stanowi, że chodzi o  chodzi o: 1) małżonka; 2) krewnych w linii prostej, tj. wstępnych (rodziców, dziadków, pradziadków itd.) i zstępnych (dzieci, wnuki, prawnuki itd.); 3) krewnych w linii bocznej, a więc rodzeństwo (braci, siostry), w tym rodzeństwo przyrodnie, tj. mające tylko wspólnego ojca lub matkę; 4) powinowatych w linii prostej, czyli wstępnych (ojczyma – męża matki, babki, prababki itd., macochę – żonę ojca, dziadka, pradziadka itd., rodziców, dziadków, pradziadków itd. małżonka) oraz zstępnych (małżonków, zięcia, synową, dzieci, wnuki, prawnuki itp. własne oraz dzieci małżonka – pasierba, pasierbice, wnuka, prawnuka itd.); 5) powinowatych w linii bocznej, tj. rodzeństwo małżonka (szwagra, bratową), męża siostry (szwagra), żonę brata (bratową); 6) przysposabiającego i jego małżonka lub przysposobionego i jego małżonka; 7) osobę pozostającą we wspólnym pożyciu.

Jak widać z tego definicja jest bardzo szeroka, gdy chodzi o członków rodziny, a nadto obejmuje osoby, które żyją wspólnie ze sprawcą, a nie wchodzą w zakres członków rodziny.

Co do innych osób niż wymienione powyżej (osoby najbliższe) ustawodawca wskazuje, że musi to być osoba, która pozostaje w stałym lub przemijającym stosunku zależności od sprawcy. Zatem może to być każda osoba, która zależna jest od sprawcy np. pracownik od przełożonego, więzień od strażnika więziennego…. Konieczne jest wykazanie stosunku zależności.

Osoba nieporadna zaś oznacza osobę, która jest nieporadna ze względu na swój wiek  np. osoba w podeszłym wieku lub  jest nieporadna ze względu na swój stan psychiczny lub fizyczny, czyli np. osoba schorowana.

W praktyce najczęściej w sądach rozpatrywane są sprawy o znęcanie pomiędzy członkami rodziny. Nie ma się zresztą co dziwić, bo ustawodawca chciał chronić właśnie członków rodziny przed negatywnymi zachowaniami.

Z praktycznego punktu widzenia konieczne jest wykazanie w Sądzie przez oskarżyciela publicznego zaistnienia zachowań, które można kwalifikować jako znęcanie.

Jakie zachowania można zakwalifikować jaki znęcanie?

Przepis nie wskazuje tutaj wprost jakie są to zachowania, poza określeniem, że może być to znęcanie fizyczne lub psychiczne. Oba rodzaje znęcania mogą występować równocześnie, jak i odrębnie.

Znęcanie psychiczne oznacza powodowanie cierpień psychicznych np. poprzez obrażanie kogoś, obrzucanie wyzwiskami. Warto wspomnieć, że z zasady znęcanie to jest skierowane przeciwko osobie pokrzywdzonego, jednak zdarzają się wyjątki, jak ten, gdy sprawca celowo zabił zwierzęta dzieci, aby wykazać kto ma władzę i kogo należy słuchać, tym samym powodując cierpienia psychiczne u dzieci.

Znęcanie fizyczne związane może być z naruszeniem nietykalności fizycznej w każdy możliwy sposób np. przez bicie, szarpanie, kopanie…

W orzecznictwie podkreśla się, że znęcaniem nie będzie zachowanie wskutek prowokowania sprawcy przemocy przez ofiarę.

Warte zapamiętania jest, że znęcanie to wielość nagannych zachowań powodujących ból lub poważne cierpienia moralne. Nie mamy zatem do czynienia z przestępstwem znęcania przy jednokrotnym zachowaniu sprawcy, poza bardzo wyjątkowymi sytuacjami. W orzecznictwie podkreśla się konieczność zaistnienia wielu zachowań powtarzających się przez jakiś czas.

Czy znęcanie może być wzajemne?

Przykładem takiego znęcania może być wzajemne znęcanie się pomiędzy małżonkami. Kwestię tą omawiano wielokrotnie w orzecznictwie. Przeważająca linia orzecznicza skłania się ku przyjęciu, iż takie znęcanie się jest możliwe, jednak należy zbadać zaistnienie w konkretnym przypadku przesłanek znęcania. Znęcanie takie może bowiem zachodzić w różnych okresach czasowych, co czyni je możliwym.

Inna jest sytuacja, gdy dochodzi do wzajemnego znęcania np. poprzez wzajemne używanie wulgaryzmów, czy siły fizycznej. W takiej sytuacji nie można co do zasady przyjąć, że jedna osoba znęca się nad drugą.

Jak działa sprawca  znęcania?

Sprawca działa umyślnie w zamiarze bezpośrednim. Jest to bardzo istotne, bowiem oznacza, że sprawca musi chcieć wyrządzić krzywdę lub zadać cierpienia.

Ocena zachowań sprawcy w każdy wypadku odnosi się do obiektywnego miernika. Oznacza to, że należy wziąć pod uwagę osobiste właściwości pokrzywdzonego, gdyż zachowanie sprawcy powinno obiektywnie powodować ból lub cierpienia psychiczne, nie zaś jedynie w subiektywnym odczuciu pokrzywdzonego, który jest np. wrażliwy w stopniu ponadprzeciętnym.