Pobicie, bójka, napaść – kiedy jesteś ofiarą, a kiedy sprawcą?

Bójka, pobicie i napaść to terminy często używane zamiennie w potocznym języku. Co ciekawe, ich definicje nie zostały określone w ustawie karnej, a ich obecna wykładnia oparta jest na wypracowanym na przestrzeni lat orzecznictwie sądowym i dorobku doktryny.

Kwestię bójki i pobicia normuje art. 158 Kodeksu karnego, zgodnie z którym podlega karze kto bierze udział w bójce lub pobiciu, w którym naraża się człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia, albo nastąpienie skutku określonego w art. 156 § 1 k.k. lub w art. 157 § 1 k.k. Sposób sformułowania tego przepisu stanowi przejaw pewnego archaizmu prawnokarnego u którego podstaw stała jeszcze odpowiedzialność grupowa. Karany na wskazanej powyżej podstawie jest bowiem sam udział w bójce lub pobiciu, rozumiany niezwykle szeroko, a nie konkretne jednostkowe zachowanie sprawcy.

Ustawa przewiduje również kwalifikowaną, podwyższoną odpowiedzialność karną dla sprawcy, jeżeli następstwem bójki lub pobicia jest ciężki uszczerbek na zdrowiu człowieka, jego śmierć bądź użycie broni palnej, noża lub innego podobnie niebezpiecznego przedmiotu.

Bójka

Zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 21.05.1973 r., sygn. akt III KR 91/73 bójką jest takie zachowanie, w którym następuje zwada, starcie pomiędzy osobami (których jest co najmniej trzy), zaś każdy z jej uczestników występuje w podwójnym charakterze, raz jako napastnik raz jako napadnięty. Podobnie wskazał Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z dnia 02.07.2024 r., sygn. akt VIII AKa 359/23 podkreślając, iż z bójką mamy do czynienia wówczas, gdy dochodzi do starcia między przynajmniej trzema osobami, które atakują się wzajemnie, występując w podwójnej roli napastników i napadniętych jednocześnie. Udział w bójce to udział w zajściu pomiędzy przynajmniej trzema osobami, z których każda, jako uczestnik, jest jednocześnie atakującym i atakowanym (tak Sąd Apelacyjny w Szczecinie w wyroku z dnia 03.02.2022 r., sygn. akt II AKa 262/21).

Do przyjęcia odpowiedzialności za przestępstwo bójki konieczne jest ustalenie co najmniej 3 uczestników konfrontacji wzajemnie się atakujących i broniących. Kiedy jednak wzajemnie zadają sobie uderzenia wyłącznie dwie osoby, a każda z tych osób występuje zarówno w roli atakującego i broniącego, to osoby te nie dopuszczają się bójki, a ich odpowiedzialność będzie musiał zostać oceniona wyłącznie przez pryzmat spowodowanych przez siebie skutków wobec drugiej osoby. Nawet okoliczność, że jedna z osób będzie broniła się przed ciosami drugiej, ale jednocześnie sama będzie ciosy zadawać, nie uwalnia go bowiem od odpowiedzialności za to co, uczyni (tak Sąd Apelacyjny we Wrocławiu w wyroku z dnia 27.10.2022 r., sygn. akt II AKa 238/22). W tego typu sytuacjach niezwykle istotne będzie ustalenie czy takie zachowanie pokrzywdzonego nie będzie mieściło się w granicach dozwolonej przepisami obrony koniecznej.

Pobicie

Przez pobicie należy rozumieć czynną napaść przynajmniej dwóch osób na jedną osobę albo grupy osób na inną grupę, przy czym w tym drugim przypadku przewaga należy do atakujących (tak Sąd Apelacyjny w Szczecinie w wyroku z dnia 03.02.2022 r., sygn. akt II AKa 262/21). Sąd Najwyższy przez pobicie człowieka rozumie także napaść co najmniej dwóch sprawców na jedną lub więcej osób. Nie oznacza to jednak, że w wypadku większej liczby pokrzywdzonych poszczególni sprawcy muszą wziąć udział w pobiciu każdego z nich, gdyż do bytu przestępstwa wystarczające jest działanie skierowane chociażby przeciwko jednemu z pokrzywdzonych, oczywiście z zachowaniem wspólności zamiaru i tożsamości zdarzenia (tak Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 05.11.1980 r., sygn. akt Rw 382/80).

Szczególnie istotnym elementem jest fakt, że w przypadku pobicia przemoc jest niemalże w całości jednostronna, przez co możliwe jest jednoznaczne wskazanie na atakujących i broniącego (broniących) się.

Do przyjęcia udziału w pobiciu nie jest takkonieczne, aby konkretna osoba zadała napadniętemu cios w postaci uderzenia ręką lub kopnięcia nogą, gdyż wystarczające jest świadome połączenie działania jednego ze sprawców z działaniem drugiego człowieka. Udział w pobiciu musi zatem polegać na świadomym współdziałaniu uczestników pobicia, na udziale w grupie napastniczej, na włączeniu się do zajścia na prośbę jednego z napastników i aktywnym udziale w pobiciu, a nawet na zagrzewaniu do walki lub podawaniu narzędzi służących do atakowania strony przeciwnej (tak Sąd Apelacyjny we Wrocławiu w wyroku z dnia 07.07.2023 r., sygn. akt II AKa 458/22).

Napaść

Napaść to inaczej nagłe, bezpośrednie, gwałtowne i siłowe działanie, atak skierowany przeciwko osobie, mieniu lub wartościom, który narusza dobra chronione prawnie, przy wykorzystaniu przemocy lub groźby jej użycia. W praktyce prawnokarnej, mówiąc o napaści mowa o różnych przestępstwach, choć potocznie używa się go w odniesieniu do przestępstw takich jak czynna napaść na funkcjonariusza publicznego (art. 223 k.k.), czynna napaść na Prezydenta RP (art. 135 § 1 k.k.) bądź przedstawiciela obcego państwa (art. 136 § 1 i 2 k.k.), względnie jako rozbój (art. 280 § 1 i 2 k.k.), kradzież rozbójnicza (art. 281 k.k.) oraz wymuszenie rozbójnicze (art. 282 § 1 k.k.).

Dopuszczenie się napaści, zgodnie z powszechnie przyjętym stanowiskiem doktryny, należy rozumieć jako każde działanie podjęte w celu wyrządzenia krzywdy fizycznej, chociażby ten cel nie został osiągnięty (tak O. Górniok [w:] Kodeks karny…, red. A. Wąsek, s. 20). Nie budzi także wątpliwości, że karalna jest czynna napaść, nie zaś zachowanie bierne, przez co za czynną napaść nie sposób uznać np. stawiania biernego oporu.

Na marginesie jedynie należy zaznaczyć, że jeśli napaść traktować w kategorii ataku na mienie, to w przypadku rozboju chodzi o dokonanie kradzieży z wykorzystaniem przemocy lub groźby jej natychmiastowego użycia, w przypadku kradzieży rozbójniczej o zastosowanie przemocy lub groźby jej użycia po dokonaniu kradzieży w celu utrzymania się w posiadaniu zatrzymanej rzeczy, zaś w wypadku wymuszenia rozbójniczego o doprowadzenie innej osoby do rozporządzenia mieniem własnym lub cudzym albo do zaprzestania lub ograniczenia działalności gospodarczej, przy wykorzystaniu przemocy, groźby zamachu na życie lub zdrowie albo gwałtownego zamachu na mienie, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej.

Kiedy jesteś ofiarą, a kiedy sprawcą?

Z powyższego wynika, iż w przypadku bójki każdy z co najmniej 3 uczestników jest jednocześnie osobą atakującą i atakowaną, zaś pobicie to czynna napaść dwóch lub więcej osób na jedną osobę albo grupy osób na inne osoby, w której podział ról na atakujących i atakowanych jest oczywisty. W przypadku wymiany ciosów pomiędzy dwoma osobami mogą one odpowiadać wyłącznie za skutki w ten sposób wyrządzone wobec siebie, choć nie jest karalnym sam fakt przystąpienia do takiego „pojedynku”.

Z uwagi na to, że w większości spraw karnych niezwykle trudno jest precyzyjnie określić granicę pomiędzy poszczególnymi zachowaniami sprawców, ustawodawca zdecydował się ich nie rozgraniczać na gruncie sankcji prawnokarnej i złączył je wspólną klamrą zachowania polegającego na braniu udziału w tych przestępstwach. Z kolei przez powszechność oraz potoczność sformułowania „napaść” istotne jest szczegółowe określenie konkretnego zachowania, by móc przypisać je do stypizowanych w kodeksie karnym czynów zabronionych.

Potrzebujesz pomocy? Zgłoś się: do adwokat od spraw karnych.